Foto: Shutterstock
U Srbiji se danas obeležava Dan rudara, esnafski praznik posvećen ljudima koji rade jedan od najtežih i najodgovornijih poslova. Datum 6. avgust izabran je u znak sećanja na veliki štrajk rudara u Senjskom rudniku 1903. godine, koji je doneo značajno poboljšanje njihovih radnih prava i uslova rada.
Danas je u rudarskom sektoru Srbije zaposleno više od 20.000 radnika, koji zbog prirode posla ostvaruju pravo na beneficirani radni staž. U zemlji je aktivno više od 200 eksploatacionih polja, dok je za još oko stotinu izdata saglasnost za eksploataciju mineralnih sirovina. U oblasti rudarstva posluje približno 270 kompanija, dok se oko dvadeset preduzeća bavi geološkim istraživanjima.
Štrajk koji je promenio položaj rudara
U Senjskom rudniku, najstarijem aktivnom rudniku mrkog uglja u Srbiji, 6. avgusta 1903. godine započeo je štrajk izazvan otpuštanjem trojice rudara nakon nesreće koja se prethodno dogodila u rudniku.
Posle devet dana pregovora, uprava je prihvatila zahteve radnika – otpušteni rudari vraćeni su na posao, radno vreme je skraćeno, a zaposlenima je obezbeđeno i besplatno ulje za osvetljenje. Upravo zbog tog uspeha, datum početka štrajka kasnije je proglašen Danom rudara Srbije.
Pre toga, rudari su kao svoju esnafsku slavu obeležavali Svetog Prokopija, zaštitnika rudara, kome je posvećena i crkva u Senjskom rudniku.
Senjski rudnik – kolevka srpskog rudarstva
Senjski rudnik, smešten nedaleko od Despotovca, zvanično je otvoren 1853. godine i predstavlja najstariji aktivni rudnik uglja u Srbiji. Njegov razvoj intenziviran je tokom druge polovine 19. veka, kada je glavni korisnik uglja bila Topolivnica u Kragujevcu.
Do izgradnje železnice ugalj se prevozio volovskim zapregama, dok je uskotračna pruga do rudnika puštena u rad 1892. godine, čime je značajno unapređen transport.
Naselje Senjski rudnik među prvima je dobilo osnovnu školu (1869), lokalni list „Rudarski glasnik“ počeo je da izlazi 1903. godine, dok je električno osvetljenje uvedeno 1908. godine.
Srbija među kolevkama svetske metalurgije
Najnovija arheološka istraživanja potvrđuju da je obrada metala na prostoru današnje Srbije bila razvijena još oko 5.500 godina pre nove ere.
Na lokalitetu Pločnik kod Prokuplja pronađene su metalurške peći, bakarni alati i ostaci prerade rude, koji predstavljaju najstarije do sada poznate dokaze razvijene metalurgije u svetu – čak oko 1.500 godina starije od sličnih nalaza sa Bliskog istoka.
Zlatno doba srpskog rudarstva
Rudarstvo je procvat doživelo tokom srednjeg veka, naročito u vreme dinastije Nemanjića, kada su rudnici poput Novog Brda, Trepče, Rudnika, Brskova, Janjeva i Rogozne bili među najznačajnijim u Evropi.
Srbija je tada bila jedan od najvećih proizvođača srebra na Starom kontinentu, a prihodi od rudnika predstavljali su osnovu privredne snage tadašnje države. Trgovina srpskim srebrom značajno je doprinela i razvoju Dubrovnika.
Veliki značaj rudarske delatnosti potvrđuje i Zakon o rudnicima, poznat kao Novobrdski zakonik, koji je 1412. godine potvrdio despot Stefan Lazarević. Ovaj dokument uređivao je prava i obaveze rudara, ali i funkcionisanje tada najvećeg rudarskog grada jugoistočne Evrope – Novog Brda.
Danas, više od jednog veka nakon istorijskog štrajka u Senjskom rudniku, Dan rudara ostaje simbol borbe za dostojanstvene uslove rada, ali i podsećanje na dugu tradiciju rudarstva koje je vekovima predstavljalo jedan od stubova razvoja Srbije.
