Foto: Shutterstock
Prezime je jedan od najvažnijih tragova porodičnog porekla, ali iza nastavaka koje svakodnevno izgovaramo često se kriju priče stare nekoliko vekova. Iako većina Srba nosi prezimena koja se završavaju na -ić ili -ović, malo ko zna pravo značenje tih nastavaka i način na koji su prezimena nastajala.
Istoričari i etnolozi navode da brojna srpska prezimena imaju korene u srednjem veku i mogu se pronaći u starim poveljama, manastirskim spisima i dokumentima iz vremena srpskih vladara.
KAKO SU NASTALA PREZIMENA SA -IĆ I -OVIĆ?
Prezimena su na prostoru Balkana počela da se ustaljuju uglavnom tokom druge polovine 14. veka. Kod slovenskih naroda najčešće su korišćeni nastavci koji su označavali poreklo ili pripadnost određenoj porodici.
Nastavak -ić u osnovi označava nešto malo, mlado ili potomka, dok nastavak -ović ima značenje „sin od“ ili „potomak od“.
Tako su od ličnih imena nastajala prezimena poput:
- Jovanović – potomak Jovana,
- Petrović – potomak Petra,
- Nikolić – potomak Nikole,
- Radogostić – potomak Radogosta.
Među najstarijim srpskim prezimenima koja se pominju u istorijskim izvorima nalaze se Radogostić, Zarubica, Trzin, Hreljić, Zaklan i Bujak.
NAJVIŠE PREZIMENA NASTALO JE PO MUŠKIM PRECIMA
Etnolog Miroslav Niškanović, autor knjige „Srpska prezimena“, objašnjava da su srpska prezimena uglavnom nastajala po muškim precima.
- Potomci Jovana, Radogosta, Petra i Nikole postali su Jovanovići, Radogostići, Petrovići i Nikolići. Prezimena po ženskim precima mnogo su ređa i uglavnom su nastajala po ženama koje su bile posebno značajne za porodicu ili su ostale udovice – objašnjava Niškanović.
Takva prezimena nazivaju se matronimi, a primeri su Marići, Stanići i Jelići.
PREZIMENA SU OTKRIVALA IZGLED, KARAKTER I NADIMKE
Mnoga prezimena nastala su po osobinama prvog nosioca – njegovom izgledu, karakteru ili nadimku.
Tako su nastala prezimena:
- Ćosić – od reči ćosav,
- Brkić – po čoveku sa brkovima,
- Slijepčević – po osobi sa oštećenim vidom,
- Mudrinić – po mudroj osobi,
- Divljak – po snažnom ili neobičnom karakteru.
Postoje i prezimena koja su nastala po životinjama. Vukotić, Međedović i Drakulić nose simboliku snage i zaštite, jer su se nekada verovalo da osobine vuka, medveda ili zmaja mogu preneti moć na potomke.
Etnolozi naglašavaju da prezimena Drakulić i Drakulović nemaju veze sa legendom o vampiru Drakuli, već potiču od starog balkanskog imena koje se koristilo vekovima ranije.
PREZIMENA KOJA GOVORE O POREKLU I ZANIMANJU
Neka prezimena jasno ukazuju na mesto iz kojeg je porodica potekla.
Primeri su:
- Birčanin,
- Crnogorac,
- Bosanac,
- Kaćanski.
Mnoga su nastala i po zanimanjima predaka:
- Popović – potomak sveštenika,
- Samardžić – od zanatlije koji je pravio samare,
- Moler,
- Ćurčić – od zanata izrade krzna,
- Kalajdžić – od zanatlije koji je radio sa kalajem.
ZAŠTO SU NEKA PREZIMENA BILA „STRAŠNA“?
U pojedinim krajevima, naročito u Crnoj Gori, Hercegovini i nekadašnjoj Vojnoj krajini, prezimena su često imala zadatak da ostave snažan utisak.
Tako su nastajala prezimena poput Grdinić, Grubanov ili Jovanda.
Neka imena koja danas zvuče neobično nekada su imala potpuno drugačije značenje.
Na primer, reč „gaće“ nekada nije imala današnje značenje, već je označavala pantalone ili čakšire. Zbog toga su nastala prezimena poput Karagaća, Derigaće i Paligaće.
Slično je i sa prezimenom Kurajica – reč „kur“ u praslovenskom jeziku označavala je petla, a značenje se kasnije promenilo.
ZANIMLJIVA ZNAČENJA POZNATIH PREZIMENA
Danilović – potiče od imena Danilo, odnosno biblijskog imena Danijel.
Divac – nastalo od reči div i označava „mladog diva“.
Ekmečić – povezano sa zanimanjem pekara, odnosno ekmedžije.
Karadžić – potiče od reči karadža, turskog izraza za crnog vola ili srnu.
Korać – povezano sa kovačkim zanatom i alatom za potkivanje konja.
Savić – izvedeno od imena Sava.
Stojaković – potiče od reči stojak, odnosno drvenog štapa ili motke.
PREZIMENA KAO MALA PORODIČNA ISTORIJA
Iako danas prezime najčešće doživljavamo samo kao administrativni podatak, ono često čuva tragove o poreklu porodice, zanimanju predaka, mestu doseljavanja, karakteru ili događajima koji su obeležili život prvog nosioca.
Svako prezime je, zapravo, mali istorijski dokument koji povezuje sadašnje generacije sa ljudima koji su živeli pre nekoliko stotina godina.
